بلاگ
خودکار، هر چیزی در مورد خودکار که نمیدانید (و میدانید!)
خودکار نوعی قلم است که برای نوشتن، نقاشی و دیگر کاربرد ها استفاده میشود.
خودکار ها در سرشان یک گلوله فلزی دارند که به مخزنی از جوهر وصل شده است. جوهر از مخزن درون خودکار به آن گلوله میرسد و با چرخیدن گلوله روی کاغذ، رد جوهر روی آن میافتد.
گلولهی سر خودکار را از کاربید تنگستن میسازند که در برابر تغییر شکل مقاوم است، قسمت مخروط مانندی که گلوله را نگه میداردهم برنجی است که آلیازی از مس و روی است.
نوک خودکار را (به جز ساچمه یا گلوله سرش) برنجی میسازند که هم رنگ زیبایی دارد و هم در برابر زنگ زدگی مقاوم است به علاوه اینکه به راحتی به شکل دلخواه درمیآید. بسیاری اوقات از برنج برای ساخت دیگر بخش های خودکارمثل مغزی آن (در مدل های چند بار مصرف) یا بدنه بیرونی خودکار و فنر درونش استفاده میشود.
جوهر خودکار چسبناک است و یکدست بدون ناخالصی. جوهرش باید زود خشک شود روی کاغذ ولی درون محفظه مایع بماند. گلوله از خشک شدن و بیرون ریختن جوهر جلوگیری میکند.
تاریخچه
اولین پتنتی (ثبت اختراعی) که برای خودکار ها ثبت شده مربوط به سال 1888 میلادی (1267 شمسی) است، شخصیی به اسم جان لود، که در کار دباغی چرم بود، تلاش کرد قلمی بسازد که روی چرم هم بنویسد.برای این کار از یک گلولهی فلزی کوچک استفاده کرد که محافظی تو خالی، در جایش نگه اش میداشت.
ولی او موفق نشد و تلاش هایش بی نتیجه ماند بدون این که بتواند استفاده تجاریای از آن ببرد.
یکی دو دهه بعد در اوایل قرن بعدی تعداد زیادی پتنت دیگر برای قلمی به شکل خودکار های امروز ثبت شد. هرچند بسیاری از آن ها هم موفق نبودند و کارایی لازم را نداشتند، مهم ترین مشکلی که با آن روبرو میشدند، رساندن یکنواخت جوهر به کاغذ از طریق گلوله (ساچمه) بود.
جوهر ها یا روان بودند و سرازیر میشدند و یا غلیظ بودند و درز هارا میگرفتند و اصلا هیچ جوهری را به کاغذ نمیرساندند. جوهری که از این طریق هم به کاغذ میرسید یا یکنواخت نبود و قطع وصل میشد و یا حجم زیادی جوهر جذب کاغذ میشد و نوشته خوانا و مناسب در نمیآمد.
تا وقتی توجه مخترعان به استفاده از پیستون و فنر ها و بهره بردن از خاصیت مویینگی و البته اثر جاذبه، جلب نشده بود هیچ کدام موفقیتی در تولید خودکاری قابل استفاده کسب نمیکردند.
تا این که روزنامه نگاری مجارستانی به نام “لازلو بیرو” متوجه شد که جوهرهای روزنامه برخلاف جوهرهای خودنویس (که در آن موقع خودنویس رواج داشت) سریع خشک میشوند و تصمیم گرفتی قلمی با استفاده از جوهر روزنامه بسازد.
لازلو بیرو با کمک برادرش که شیمیدان بود توانست جوهری چسبنده بسازد و آن را در قلمی با سر گلوله ای به کار برد، ترکیبی خارقالعاده که “خودکار” را تشکیل داد.
او پتنت اختراعش را در سال 1938 (1317 شمسی) در انگلیس ثبت کرد.
دو سال بعد برادران بیرو و نفر سومی به نام ژوان مین، در آرژانتین کارخانه ی تولید خودکار مطابق همان پتنت، احداث کردند.
“بیروم” اولین خودکار
در سال 1943، آن ها خودکاری به نام “بیروم” ساختند(که اول ترکیبی از اسم های بیرو و مین است) و به بازار عرضه کردند که موفقیت بزرگی بود. نام “بیروم” در بسیاری از کشور ها از جمله آرژانتین به معنای “خودکار” به کار میرود.
طراحی این قلم بسیار ساده و بی نقص بود طوری که توجه ارتش بریتانیا را جلب کرد و حق تولیدش را از آنها خریدند. و برای نیروی هواییاش از چنین قلمی استفاده کرد و نامشان را “بیرو” گذاشت.
قلم های بیرو (که ما به اسم خودکار میشناسیم) از خودنویس (که در آن زمان مرسوم بود) کاربرد راحتتری داشت و به خصوص برای ارتفاع های زیاد مناسب تر بود که خودن نویس ها در آن ارتفاع جوهرشان نشت میکرد.
به خاطر این برتری خودکار به خودنویس، در جنگ جهانی دوم به طور گسترده توسط خلبان ها مورد استفاده قرار گرفت و در تمام دنیا معروف و محبوب شد. و بعد از جنگ کارخانههای بسیاری در سراسر جهان دست به ساخت انواع مختلفی از خودکارها زدند.
خودکار ها در آمریکا
در سال 1945 “اِورشارپ” که اتود تولید میکرد، به همراهی “ابهارت فابِر” لایسنس خودکارهای بیروم را خریدند و در آمریکا تحت عنوان خودکارهای اورشارپ فروختند.
از طرفی دیگر شخص دیگری به نام “میلتون رینولدز” که به آرژانتین و بوئن آیرس مسافرت میکرد، این خودکار ها را دید و تعدادی از آنها را خرید و به آمریکا برد. بعد بدون خرید حق پخش و تولید، خودکار جدیدی بر اساس همان خودکارهای “بیروم” ساخت. و از قضا موفق تر از شرکت اورشارپ هم شد!
همان زمان تولید کنندهی دیگری هم در بازار آمده بود که قلمهای سر ساچمهای تولید میکرد، و حق ساخت را هم از بیروم ها خریده بود. هر چند در ابتدا این خودکار جدید چندان موفق نبود بعدها بازار قلمهای ساچمه ای “خودکار” را قبضه کرد. خودکار های تولیدی او بیک نام داشت. مارسل بیک (بیچ) پشت این خودکار جدید بود.
“Writes The First Time, Every Time”
تبلیغ معروف خودکارهای بیک که با آن بازار نوپای خودکار را درو کرد.
اولین خودکار بیک در سال 1950 در فرانسه ساخته شد، 9 سال بعد به آمریکا رفت و در همان زمان به ایران هم رسید ولی فروش چندانی نداشت و سه سال بعد یعنی سال 1963 (1342 شمسی) کارخانه تولید خودکار بیک ایرانی تولید شد.
در سال 1954 شرکت دیگری شروع به ساخت و عرضه ی خودکار جدید کرد. در ساخت گلوله سر آن خودکار از کاربید تنگستن بهره برد و با عنوان “Technologicaly advanced” (پیشرفتهی فناورانه؟) تبلیغش کرد و بسیار هم موفق شد. این شرکت جدید “پارکر” نام داشت و امروزه هم شناخته شده است.
خودکار های امروزی تفاوت زیادی با آن مدلهای قدیمی تر ندارند و در مدل های یکبار مصرف معمول و همینطور در مدل های قابل شارژ (ـِ جوهر) یافت میشوند.
خودکار های بیک را با قیمت ارزانی میتوان خرید و اگر انتخاب های لوکس تری مد نظر باشد، باید سراغ خودکارهای مون بلانک و پلیکان (آلمان نه ایران) رفت که خودکار های لاکچری و گران قیمتی تولید میکنند.
تاریخچه خودکار در ایران
خودکار در ایران با نام علی اکبر رفوگران گره خورده است.و در واقع نام خودکار را هم او برای خودکار برگزیده که داستانش را در ادامه میخوانید.
واردات خودکار بیک از فرانسه
علیاکبر رفوگران و پدرش بنک دار بودند و از واسطهای به نام “کلیمیان” خودکار های بیک وارداتی از فرانسه را میخریدند و در ایران میفروختند.
مدتی به این منوال خودکار ها از طریق “کلیمیان” در ایران پخش میشد تا اینکه رئیس بخش صادرات کارخانه بیک به ایران میآید و با علیاکبر رفوگران دیدار میکند و نمایندگی فروش خودکار بیک را به رفوگران میدهد
فروش بیک در طی سه سال پس از ورود به ایران مجموعا 500 هزار بود ودر سال چهارم در سالی که نمایندگیاش به رفوگران واگذار شد به تنهایی 4 میلیون خودکار بیک فروخته شد!
تولید خودکار بیک در ایران
علی اکبر رفوگران در سال 1342 حق تولید خودکار بیک در ایران را بدست آورد. او در سفری که به فرانسه داشت از رئیس کارخانه بیک یک دستگاه تزریق پلاستیک به همراه یک قالب دست دوم خودکار خرید کرد و به ایران آورد.
با تاسیس شرکت صنعتی “قلم خودکار” اولین خودکار بیک ایرانی را تولید کرد.خودکار های تولیدی رفوگران تایید کارخانه فرانسوی را گرفت و طی یک سال بیش از 100 میلیون خودکار در ایران تولید کرد. که بعد ها به سلالانه دویست میلیون خودکار هم رسید. (+)
از دههی 40 تا 90
بعد از سال 1345 کارخانه پلیکان ایران در جاده مخصوص کرج تاسیس شد که البته در ابتداکاغذ و جوهر تولید میکرد و بعد از مدتی خودکار هم تولید کرد.(+)
در مورد دیگر خودکارهای ایرانی در سال های 40 تا 90 اطلاعاتی نتوانستم پیدا کنم، اگر منبع و مرجعی در این باره میشناسید معرفی کنید.
در دهه شصت، در زمان جنگ بازار نوشت بیشتر محصولات ایرانی ولی بی کیفیت بود، در دهه هفتاد و همینطور هشتاد، بازار خودکار ایران در قبضهی خودکار های وارداتی چینی و ژاپنی و دیگر کشورها بود.
در طول این سال ها کارخانه بیک دچار بالا پایین های بسیاری شد و در نهایت در سال 88 به آقای رستمی فروخته شد که بعدها کارخانه کیان را تاسیس کرد.
البته خودکارهای بیک وارداتی هنوز هم یافت میشوند..
از دهه نود به بعد
از دهه نود و موجی راه افتاد و نوشت افزارهای تولید داخلی زیادی به بازار آمدند. از طرفی نرخ ارز چندین برابر شد و واردات کم صرفه و از طرفی هم رویکرد حکومت ایران به سمت تولید است و حداقل در زمینه خودکار نوشت افزار موجب تفییری در بازار شده.
در حال حاضر خودکار های ایرانی زیادی در ایران تولید میشود از جمله آنها خودکار کیان صفا، خودکار سفیر، خودکار ارس، خودکار صدف و پارسیکار است.(+)
اسم “خودکار” انتخاب شد!
تاجری که برای علی اکبر رفوگران و پدرش از فرانسه خودکار بیک میآورد، محصولش را برای اولین بار به رفوگران ها نشان داد.
رفوگران پدر، می پرسد که چطور در این جوهر میریزند و پسرش (علی اکبر) میگوید :”جوهر نمیخواهد، خودکار است!”
و این اسم روی آن قلم های تازه وارد میماند و از آن به بعد با نام خودکار شناخته میشود!
مزیت های خودکار
خودکارها مزیت هایی نسبت به دیگر قلم ها وابزار های رایج نوشتن دارند که آنها را پیشتاز دنیای نوشت ابزار کرده.
البته هنوز هم خودنویس ها، رواننویس ها و دیگر قلم ها کاربرد و طرفدارهای بسیاری دارند. شاید خودکار به اندازه خودنویس ها لوکس و به اندازه روان نویس ها روان نباشد ولی مزایای دیگری دارد که به آن ها اشاره میکنم.
برتری جوهری
اولین برتری خودکارها به جوهر استفاده شده در آن برمیگردد. خودکار ها نسبت به روان نویس و خودنویس خیلی کم تر جوهر پس میدهد و برای حمل نقل و در جیب گذاشتن مناسب تر است.
جوهر خودکار همچنین روی کاغذ پخش نمیشودو جوهر را به طرف دیگر کاغذ نمیرساند و همچنین کاغذهای دیگری که زیر آن است و در نتیجه نوشته های تمیزی را میتوان با آن ها نوشت و حتی نقاشی کشید.
مناسب برای نقاشی و خوشنویسی
خودکار اجازهی مانور بیشتری روی قطر خط و میزان پر رنگ بودن آن نسبت به روان نویس و خودنویس ها و البته ماژیک ها میدهد. نقاش های زیادی هستند که برای هنرشان از خودکار استفاده میکنند، نقاشی هایی میکشند که قابل تفکیک از عکس نیست.
برای خوشنویسی انگلیسی، خودنویس مناسب تر است و البته میتوان با تغییر دادن شکل تیغه خودنویس آن را برای خوش نویسی فارسی هم بهینه کرد ولی خودکار ها هم مناسب خوشنویسی فارسی هستند.
اساتید خوشنویسی را دیدهام که با استفاده از خودکارهای بیک با سر بزرگ دو میلیمتری اثر نی را در نوشته تقلید میکنند و نتیجه اش نوشته های بسیار زیبایی میشود مانند عکسی که در زیر میبینید.
با خیال راحت به دیگری بدهیدش!
خودنویس ها(ی گران قیمت) نوک حساسی دارند و با کمی فشار زیاد شکلش ممکن است تغییر کند و قابل استفاده نباشد یا اگر قابل استفاده باشد مناسب میل شما نباشد ولی خودکار ها چنین حساسیتی ندارند و با خیال راحت میتوان قرض داد، به علاوه که خودنویس ها معمولا قیمت بالاتری از خودکارها دارند و اگر اتفاقی برایش بیافتد، گم شود یا به هر دلیلی دیگر به شما برنگردد ناراحتی بیشتری دارد.
محدودیت های خودکارها
در مقایسه با دیگر قلم ها، خودنویس و روان نویس، خودکار چندان هم روان نیست و برای نوشته های طولانی شاید خیلی مناسب نباش د وفشار بیشتری به دست و انگشتان وارد کند.
محدودیت دیگر خودکار ها وابستگیاش به جاذبه است که در نتیجه اگر افقی گرفته شود، کار نمی کند ودر فضا هم قابلیت اش را از دست میدهد.
البته به جز خودکارهای فضایی، که ساخت ویژه ای دارند و به در زیر آب و مخالف جهت جاذهب و در فضا هم کار میکنند.
مشکل دیگری که خودکار ها یافت میشود، یکدست و یکنواخت نمیشود نوشت و قطع و وصل شدن جوهر در آن معمول تر از قطع و وصل شدن جوهر در خودنویس و روان نویس هاست.
البته در خودکار های گرانتر و با کیفیت این مشکل هم دیده نمیشود و به خوبی و یکدست و روان می نویسند، بیشتر خودکار های یکی دو تومانی چیزی دچار چنین بلایی میشوند!
البته چنین خودکار های ارزانی پلاستیک بدنه و سر خودکار هم بی کیفیت است به راحتی میشکند و حس خوبی هم در دست نمیدهد ولی خب با چنین قیمت پایینی نمی شود انتظار کیفیت بالایی داشت.
انواع خودکار
خودکار ها را به روش های مختلفی میتوان تقسیم بندی کرد، میتوان بر اساس امکان شارژ جوهر و استفاده مجدد یا یکبار مصرف بودن آن را تقسیم کرد یا بر اساس رده قیمتی شان یا بر اساس نوع جوهر یا مورد استفاده یا به روش های دیگر خودکار ها را در دسته های مختلفی قرار داد.
خودنویس و روان نویس از دوستان نزدیک خودکار ها هستند .لی فرق هایی دارند که در مطالب جدا به آ« ها هم میپردازم. به جز آن ها در زبان فارسی گاهی به ماژیک هایی که نوک باریکی دارند هم خودکار میگوییم. که البته شاید درست باشد و آنها هم خودکار باشند با مکانیزمی متفاوت که در ادامه در مورد آن ها هم مینویسم.
خودکار یکبار مصرف
خودکارهای معمولی که در بسیاری از مغازه ها یافت میشوند که در مدل های بسیار ارزان تمام پلاستیکی و در حد یکی دو هزار تومان و در مدل های کمی گران تر یافت میشود.
مدل های کمی گرانتر گاهی از پلاستیک و گاه فلزی است و کیفیت بالاتری نسبت به قبلی ها دارد و معمولا برای سازمان ها یا هتل و دیگر کسب و کار ها به عنوان هدیه چنین خودکار کاری را به مشتری یا کارکنانشان میدهند.
مکانیزم های فشاری و پیچی هم در این خودکار های میان قیمت زیاد دیده مییشود.
خودکار شارژشونده (چند بار مصرف)
خودکار هایی که چند بار مصرف اند از کیفیت ساخت بالاتری نسبت به یکبار مصرف ها دارند. کالای لوکس تری هستند و مناسب هدیه دادن.
پر کردن دوبارهی خودنویس ها نسبتا راحت است و بسیاری از آنها بلکه همه شان قابلیت اضافه کردن جوهر به آن را دارند ولی پر کردن دوبارهی جوهر در خودکار، به آن راحتی نیست و دردسر هایی دارد.
این سختی باعث شده کمتر کسی سمت پر کردن جوهر درون خودکار برود و به جای آن از مغزی یکبار مصرف استفاده میکنند که جوهر درونش ریخته شده وآ»ده است. فقط کافیست مغزی جدید را با قبلی تعویض کرد.
خودکار های ارزان قیمت
خودکار های پلاستیکی که در همه مغازه ها پیدا میشود. از جمله خودکار بیک که در ابتدای تولید در ایران هر قلم 5 ریاد قیمت داشت.
امروز برند های مختلف ایرانی و خارجی زیادی در بازار پیدا میشوند، که میتوانید تعداد زیادی از آنها را باقیمت پایینی بخرید و برای مدتها از آن ها استفاده کنید.
خودکار های میان رده
خودکار هایی که جنس بدنه و جوهرشان با کیفیت تر و بدردبخور تر استو بدنه شان گاهی فلزی است و حتی رویش حکاکی میشود و به عنوان هدایای سازمانی هم استفاده میکنند.
گاهی هم البته پلاستیکی است، ولی پلاستیک با کیفیت بالا. خیلی از این خودکار ها مکانیزم کلیک شونده ای دارند، برعکس ارزان قیمت ها که اکثرشان در جدا شونده ای رویشان گذاشته شده، مثل خودکار بیک.
خودکار های گران قیمت
بدنه ی این خودکار های گران قیمت معمولا پلاستیکی نیست، بسته به قیمتش ممکن است از طلا و نقره یا استیل و دیگرمواد مشابه باشد.
خودکارهای خیلی گران هم برخی دست ساز اند یا در تعداد محدود تولید میشوند و تزئینات خاصی رویشان کار میشود که قیمتش را بسیار بالا میبرد.
این خودکارهای لوکس برای هدیه دادن البته گزینه خوبی است، گاهی این خودکار ها را همراه خودنویس ها در پک های دوتایی عرضه میکنند، البته نه در مدل های خیلی گران، در مدل های کمی گران!
مون بلان (مونت بلانک) و پلیکان (آلمان) خودکار های رده بالایی در حد 10 میلیون به بالا تولید میکنند و مناسب قشر خاصی است، ولی تولید کننده های دیگر بسیاری هستند که خودکارهای با کیفیت ولی مقرون به صرفه تولید میکنند از جمله شفر، پارکر، لامی، پیلوت، کراس.
خودکار های اشمیتس و یوروپن هم خودکار های ارزان قابل قبولی تولید میکنند و اگر هزینه مسئله مهمی باشد گزینه های قابل قبولی هستند.
خودکار های ژلی یا ژله ای
خودکار ژلی یا ژله ای که به انگلیسی “Gel Pen” میگویند تفاوتی که با دیگر خودکار ها دارد نوع جوهرش است.
خودکار ژلی، به جای جوهر از ژلی حاوی رنگدانه هایی محلول در آب استفاده میکند. رنگی که این خودکار بر کاغذ میگذارد بیشتر و پر رنگ تر از خودکارهای معمولی است. و در رنگ های متنوعی ساخته میشود و تنوعش از دیگر قلم های جوهری بیشتر است.
جوهر (ژل در واقع) خودکار ژلهای ضخیم تز جوهر دیگر خودکار هاست. رنگ دانههای تشکیل دهندهاش معمولا زنگ آهن، فتالوسیانین مس است که با آب و بیوپلیمرهایی مثل صمغ زانتان و کتیرا مخلوط میشود. و با پلی اکریلات هایی ضخیمشان میکنند! (+)
معایب و مزایای خودکارهای ژلی
خودکارهای ژلی خط های پر رنگ تری میکشند و روی سطوح لیز و غیر جذاب هم رد میاندازند. (و جذاب یعنی جوهر را جذب خودش نمیکند!!)
ژل این خودکار ها از جوهر های معمول دیرتر خشک میشوند و احتمال دست خوردن و پخش شدنش روی کاغذ را زیاد میکند.
این خودکار های بیشتر پیش میآید که اول خط را ننویسد، همچنین زودتر تمام میشود. و بیشتر نشت می کند و جوهر پس میدهد.
کمتر از خودنویس، پشت صفحه رد میاندازد، روی صفحات سیاه هم میتواند بنویسد. همچنین برای نوشتن چک و اسناد مهم هم مناسب است که براحتی از روی کاغذ پاک نمیشود.
نسبت به ماژیک ها و خودکار ماژیک ها (پایین تر در موردش بخوانید) بوی تندی ندارند و برای روان شدن ژل درون اش نیازی به تکان دادنش نیست.
خودکارماژیک ها
ماژیکهایی با نوک ریز که مانند خودکار برای نوشتن روی کاغذ بتوان از آن ها استفاده کرد را خودکارماژیک میگویم! در انگلیسی هم اصطلاحت متنوعی برایشان به کار میبرند، Fine liner ،Felt tip ،porous point و اسم های دیگری شبیه به این ها.